کوثر/نشست علمی «خانهٔ رشد؛ از قفسهٔ کتاب تا قرارگاه رشد خانواده» با محوریت تبیین راهکارهای تبدیل کتابخانهها به پایگاههای اثرگذار رشد فردی و خانوادگی برگزار شد.
به گزارش خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی کوثر در هرمزگان، نشست علمی «خانهٔ رشد؛ از قفسهٔ کتاب تا قرارگاه رشد خانواده» با هدف بررسی ظرفیت کتابخانهها در پاسخگویی به نیازهای خانوادهها و ارائه راهکارهای عملی برای تبدیل کتابخانه به فضایی پویا، تعاملی و اثرگذار در مسیر رشد خانواده، صبح پنجشنبه ۲۸ آبان برگزار شد.
حجتالاسلام والمسلمین محمدحسین گلکار با طرح این پرسش محوری که «چه کنیم خانوادههایی که برای نخستین بار به خانههای رشد مراجعه میکنند، با احساس رضایت و تجربهای مطلوب بازگردند و برای حضور دوباره اشتیاق داشته باشند؟» به تبیین ضرورت بازتعریف کارکرد کتابخانهها و عبور از نگاه صرفاً کتابمحور و برنامهمحور به رویکردی خانوادهمحور، نیازمحور و مسئلهمحور پرداخت.
وی در ابتدا با اشاره به اینکه صرف باز بودن درِ کتابخانهها برای حضور خانوادهها کافی نیست، اظهار کرد: خانوادهها ممکن است از وجود چنین فضایی اطلاع نداشته باشند، تصور کنند کتابخانههای حوزه صرفاً مختص طلاب و پژوهشگران است یا ندانند امکان حضور همراه با فرزندانشان را دارند. حتی ممکن است خانوادهای یکبار به کتابخانه مراجعه کرده باشد، اما تجربه مطلوبی به دست نیاورده و دلیل روشنی برای بازگشت مجدد پیدا نکرده باشد.
استاد حوزه با تأکید بر اینکه حضور خانوادهها نیازمند فراهم شدن زمینهای فراتر از اطلاعرسانی و دعوت است، افزود: برای آمدن خانوادهها باید دلیل وجود داشته باشد، برای ماندن آنان باید تجربهای خوب شکل بگیرد و برای بازگشت مجددشان باید احساس کنند که در این فضا جایگاهی دارند و نیازهایشان مورد توجه قرار میگیرد.
خانهٔ رشد؛ فراتر از کتابخانه و مجموعهای از برنامههای پراکنده
حجتالاسلام والمسلمین گلکار در ادامه، با تبیین هویت خانههای رشد تصریح کرد: خانهٔ رشد صرفاً یک کتابخانه با چند قفسه کتاب ویژه مادران و کودکان یا مجموعهای از کلاسها و نشستهای پراکنده نیست؛ بلکه کتابخانهای است که از ظرفیت علمی و فرهنگی خود استفاده میکند تا بانوان و خانوادهها در آن بخوانند، بیاموزند، گفتوگو کنند، تجربه به دست آورند و برای رشد فردی و خانوادگی خود همراهانی پیدا کنند.
وی چهار مؤلفه «کتاب، خانواده، تجربه و تداوم» را از ارکان اساسی برنامهریزی برای خانههای رشد برشمرد و توضیح داد: کتاب، مهمترین سرمایه این مجموعههاست و نباید پیوند طرح با کتابخانه قطع شود. خانواده نیز مخاطب اصلی و محور برنامهریزی است؛ بنابراین باید نیازها، شرایط و اقتضائات زندگی او شناخته شود. تجربه اهمیت دارد، زیرا افراد صرفاً با شنیدن نام یک مجموعه جذب نمیشوند، بلکه به دنبال فضایی هستند که حضور در آن برایشان مفید، خوشایند و کاربردی باشد. تداوم نیز ضروری است؛ چراکه یک رویداد پرجمعیت و مقطعی بهتنهایی نمیتواند خانهٔ رشد را به جایگاه مطلوب خود برساند و ارتباط پایدار با خانوادههاست که زمینه اثرگذاری واقعی را فراهم میکند.
شناخت نیاز خانوادهها؛ نقطه آغاز برنامهریزی مؤثر
وی با تأکید بر ضرورت نگاه از بیرون مجموعه و توجه به نیازهای واقعی مخاطبان، خاطرنشان کرد: دستاندرکاران خانههای رشد نباید تنها به ظرفیتهای موجود در کتابخانه توجه کنند، بلکه باید از خود بپرسند خانوادهها با چه نیازی به این مجموعه مراجعه میکنند و چگونه میتوان ظرفیتهای موجود را در خدمت رفع نیازهای آنان قرار داد.
گلکار با اشاره به اینکه صرف قرار دادن کتابهای مرتبط با موضوعاتی مانند ارتباط مادر و فرزند در قفسه کافی نیست، پیشنهاد کرد زمینه گفتوگوی مادران درباره محتوای این کتابها فراهم شود، تجربههای والدین مورد توجه قرار گیرد و در پایان، منابع مناسب برای ادامه مطالعه معرفی شود.
وی در همین زمینه، یک معیار اساسی برای ارزیابی برنامههای خانههای رشد مطرح کرد: در خانهٔ رشد، کتاب نباید فقط دیده شود؛ باید در زندگی مخاطب به کار آید.
استاد دانشگاه همچنین مسئلهشناسی و شنیدن نیازهای مخاطبان را نخستین وظیفه متولیان این مجموعهها دانست و افزود: بانویی که فرزند خردسال دارد، با بانویی که به حلقههای مطالعاتی علاقهمند است، لزوماً نیازها و فرصتهای یکسانی ندارد. شرایط مادران شاغل و غیرشاغل، مادران دارای چند فرزند و مادران دارای فرزند نوجوان نیز متفاوت است. بنابراین نمیتوان همه را با عنوان کلی «بانوان» مخاطب قرار داد و برای همه یک برنامه واحد طراحی کرد.
وی با تأکید بر اینکه متولیان معمولاً برای پاسخگویی آمادهاند، اما گاهی برای شنیدن و شناخت مسئله مخاطب آمادگی کافی ندارند، گفت: پیش از ارائه راهحل باید پرسشهای درستی مطرح کرد و به دغدغههای خانوادهها گوش سپرد؛ از جمله اینکه چه برنامهای برای آنان مفید است، در چه ساعتی امکان حضور دارند، چه مسائلی از زندگی آنان نیازمند توجه است و در صورت همراهی کودک، به چه امکاناتی نیاز خواهند داشت.
وی همچنین اضافه کرد: نباید تنها از مخاطبان فعلی کتابخانهها نظرسنجی کرد؛ بلکه خانوادهها و بانوانی که تاکنون به این مجموعهها مراجعه نکردهاند، برای شناخت موانع حضور و طراحی برنامههای اثربخش اهمیت بیشتری دارند.
استاد حوزه در ادامه تأکید کرد: استقبال حداکثری از تبلیغات حداکثری آغاز نمیشود، بلکه از شناخت دقیق مخاطب آغاز میشود. ممکن است علت استقبال نکردن خانوادهها، ناآشنایی با امکان استفاده عمومی از کتابخانه، نامناسب بودن ساعت برنامهها، مشخص نبودن امکان حضور کودکان یا هماهنگ نبودن برنامهها با نیازهای واقعی آنان باشد. ازاینرو، هر خانهٔ رشد باید با توجه به شرایط محلی خود، مخاطبان اصلیاش را شناسایی و برای آنان برنامهریزی کند.
سه رکن برنامههای موفق؛ فایده، مشارکت و بازگشت
گلکار، درباره ویژگیهای برنامههای جذبکننده خانوادهها اظهار کرد: برنامه موفق الزاماً برنامهای بزرگ، پرهزینه یا پرزرقوبرق نیست؛ بلکه باید فایده آن برای مخاطب روشن باشد، امکان مشارکت او را فراهم کند و زمینه بازگشت مجددش را به وجود آورد.
وی سه رکن اصلی برنامههای خانههای رشد را «فایده، مشارکت و بازگشت» معرفی کرد و توضیح داد که پیش از طراحی هر برنامه باید چهار پرسش اساسی پاسخ داده شود: مخاطب دقیق این برنامه چه کسی است؟ با چه نیاز و مسئلهای وارد برنامه میشود؟ در پایان چه چیزی به دست میآورد؟ و چه دلیلی برای مراجعه مجدد خواهد داشت؟
استاد حوزه برای تبیین این رویکرد، به نمونهای از برنامههای تربیت فرزند اشاره کرد و گفت: بهجای انتخاب عنوانی کلی مانند «نشست تربیت فرزند»، میتوان موضوعی مشخص و نزدیک به دغدغه مادران انتخاب کرد؛ برای مثال، «وقتی فرزندم حرف نمیزند، چگونه باب گفتوگو را با او باز کنم؟». چنین عنوانی به مخاطب نشان میدهد که برنامه بر اساس یک نیاز واقعی طراحی شده و قرار است درباره مسئلهای ملموس گفتوگو شود.
وی همچنین پیشنهاد کرد بهجای عنوان کلی «کتابخوانی کودک»، برنامهای با محوریت «یک قصه، یک بازی، یک کتاب» طراحی شود تا والدین بدانند قرار است همراه فرزند خود تجربهای مشترک داشته باشند و آموختههای آن را به زندگی خانوادگی منتقل کنند.
استاد حوزه با تأکید بر اهمیت برنامههای مشترک مادر و کودک تصریح کرد: حضور کودک نباید به معنای جدا شدن او از فضای یادگیری و قرار گرفتن در برنامهای کاملاً مستقل باشد؛ بلکه باید زمینهای فراهم شود تا مادر و فرزند در کنار یکدیگر تجربهای مشترک از قصهخوانی، بازی و کتابخوانی داشته باشند.
وی در کنار این برنامهها، ایجاد حلقههای مطالعه و گفتوگوی بانوان را نیز ضروری دانست و افزود: مخاطبان خانههای رشد صرفاً در جایگاه مادر تعریف نمیشوند؛ آنان علایق، پرسشها و نیازهای فردی و اجتماعی دیگری نیز دارند. بنابراین باید فضایی فراهم شود تا بانوان بتوانند در یک محیط محترمانه، پرسشهای خود را مطرح کنند، پیشنهاد بدهند و تجربههایشان را با دیگران به اشتراک بگذارند.
وی همچنین طرح «یک کتاب، یک مسئله زندگی» را از پیشنهادهای قابل توجه برای برنامهریزی خانههای رشد دانست؛ به این معنا که در هر جلسه، یک مسئله واقعی و متناسب با نیازهای بانوان همان منطقه انتخاب شود، گفتوگویی کاربردی شکل بگیرد و منابع مطالعاتی مرتبط معرفی شود.
کتابمحوری بهجای سخنرانیمحوری و پرهیز از رویدادزدگی
حجتالاسلام والمسلمین گلکار با اشاره به اینکه رشد زمانی اتفاق میافتد که نیازهای مخاطب برطرف شود، خاطرنشان کرد: همانگونه که رشد یک گیاه به تأمین آب، نور و مواد مورد نیاز آن وابسته است، رشد خانواده نیز بدون شناخت و پاسخگویی به نیازهای واقعی آن امکانپذیر نیست. بنابراین خانههای رشد زمانی میتوانند مدعی اثرگذاری باشند که برنامههایشان به مسائل واقعی زندگی مخاطبان پیوند خورده باشد.
وی با تأکید بر ضرورت حفظ محوریت کتاب در برنامهها اظهار کرد: برنامههای خانههای رشد باید کتابمحور باشند، نه سخنرانیمحور؛ به این معنا که کتاب در متن فرایند یادگیری و گفتوگو قرار گیرد و مخاطب بتواند ارتباطی واقعی میان کتاب و مسئله زندگی خود برقرار کند.
گلکار در ادامه، رویدادزدگی را یکی از آسیبهای احتمالی فعالیت این مجموعهها دانست و گفت: برگزاری تعداد زیادی برنامه در یک ماه، بدون امکان تداوم آنها در ماههای بعد، نمیتواند به شکلگیری یک خانهٔ رشد موفق منجر شود. برنامههای کمتعداد اما منظم، باکیفیت و مستمر، بسیار اثربخشتر از برنامههای فراوان و پراکنده هستند.
وی بر ضرورت شکلگیری حلقههای کوچک هفتگی یا ماهانه تأکید کرد و افزود: هدف باید ایجاد جمعی فعال و وفادار از مخاطبان باشد؛ جمعی که بهتدریج به همراهان و کنشگران خانههای رشد تبدیل شوند.
تجربه حضور خانواده؛ از نخستین برخورد تا تصمیم برای بازگشت
استاد گلکار با طرح این پرسش که خانواده هنگام ورود به خانهٔ رشد باید با چه فضایی مواجه شود، بر اهمیت تجربه حضور مخاطب تأکید کرد و گفت: حتی اگر محتوای یک برنامه بسیار خوب طراحی شده باشد، چنانچه خانواده تجربه مناسبی از حضور در آن فضا نداشته باشد، ممکن است برای مراجعه دوباره انگیزهای پیدا نکند.
وی با اشاره به دیدگاههای مطرحشده از سوی شرکتکنندگان، بر ضرورت پاسخگویی به نیازهای مخاطب، برخورد محترمانه، پرهیز از نگاه از بالا به پایین، تناسب برنامهها با گروههای سنی مختلف و ایجاد محیطی شاداب و پذیرا تأکید کرد.
استاد گلکار افزود: جزئیاتی مانند مشخص بودن گروه سنی مخاطب در پوستر، اعلام امکان حضور کودک، استقبال مناسب از مراجعهکنندگان، شروع و پایان برنامه در زمان مقرر و فراهم کردن شرایطی که فرد تازهوارد احساس کند عضوی از جمع است، اهمیت فراوانی دارد. خانهٔ رشد در همین جزئیات معنا پیدا میکند.
وی پیشنهاد کرد هر خانهٔ رشد، مسیر حضور مخاطب را از ابتدا تا انتها طراحی کند. این مسیر شامل شش مرحله شنیدن نام برنامه؛ تصمیمگیری برای حضور؛ ورود به کتابخانه؛ شرکت در برنامه؛ خروج از کتابخانه؛ تصمیم برای بازگشت است.
وی توضیح داد: در هر یک از این مراحل باید بررسی شود چه عواملی حضور مخاطب را آسانتر یا دشوارتر میکنند؛ از نامگذاری جذاب و اطلاعرسانی روشن گرفته تا راهنمای ورود، استقبال مناسب، کیفیت اجرای برنامه و دستاوردی که مخاطب هنگام خروج با خود همراه میبرد.
استاد حوزه همچنین تأکید کرد که احترام به مخاطب تنها به برخورد مؤدبانه و خوشامدگویی محدود نمیشود، بلکه احترام به وقت، نیاز و پرسش او را نیز دربرمیگیرد. اگر فردی با استقبال گرم وارد برنامه شود، اما در پایان احساس کند وقتش تلف شده یا موضوع مطرحشده ارتباطی با مسئله واقعی او نداشته است، در حقیقت احترام لازم به او صورت نگرفته است.
وی ایجاد فضای امن و محترمانه، بیان روشن ضوابط حضور، جلب رضایت شرکتکنندگان برای انتشار تصاویر و فیلمها و توجه ویژه به حفظ امنیت و اعتماد خانوادهها و کودکان را از الزامات فعالیت خانههای رشد برشمرد.
استاد حوزه همچنین بر ضرورت گسترش ارتباطات محلی فراتر از کانالها و گروههای مجازی کتابخانه تأکید کرد و ارتباط با مراکز و گروههای محلی، معرفی برنامه از طریق مخاطبان فعلی و دعوت چهرهبهچهره را از روشهای مؤثر برای آشنایی خانوادههای جدید با خانههای رشد دانست.
پایداری فعالیتها و ارزیابی واقعی میزان موفقیت
حجتالاسلام والمسلمین گلکار، با اشاره به ضرورت طراحی ساختار اجرایی پایدار برای خانههای رشد، سه رکن «تقسیم مسئولیت، برنامهریزی واقعبینانه و ارزیابی منظم» را از عوامل اصلی تداوم فعالیتها برشمرد و تأکید کرد: اشتیاق، آغازگر فعالیت خانههای رشد است، اما دوام آن به مدیریت درست و تقسیم مسئولیتها وابسته است. لازم نیست برای هر مسئولیت حتماً فرد جداگانهای تعیین شود، اما نباید هیچ کار مهمی بدون مسئول باقی بماند.
وی در پایان با بیان این نکته که «درِ کتابخانه را میتوان با یک تصمیم باز کرد، اما راه دل خانواده را باید شناخت»، تصریح کرد: خانههای رشد زمانی به جایگاه واقعی خود میرسند که بتوانند با احترام، شناخت نیازها و ایجاد تجربهای مطلوب، راهی ماندگار به سوی خانوادهها باز کنند.
گفتنی است این نشست با تأکید بر پیوند عمیق کتاب با زندگی خانواده، ضرورت شناخت دقیق مخاطبان، طراحی برنامههای مسئلهمحور و ایجاد ارتباطی مستمر و اعتمادآفرین میان کتابخانه و خانوادهها به پایان رسید.
انتهای پیام/
نظر شما