کوثر/ نشست «دوگانههای اخلاقی در بحرانها» با ارائه حجتالاسلام آقای فصیحی، به صورت مجازی برگزار شد. این نشست از سلسله نشستهای طرح «امداد و تفقد» است که اداره کل پژوهشهای عمومی معاونت پژوهش برگزار میکند و در آن، مأموریت اصلی تفقد میدانی، توانمندسازی مددجو، اشکال ارائه خدمات، ضرورت ارجاع به متخصص و شش ارزش پایه امدادگری و مددکاری اجتماعی تبیین شد.
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی کوثر، تفقد میدانی یکی از اضلاع اصلی مفاهیم دینی و از عرصههای مهم امداد و مددکاری اجتماعی است. پرسش بنیادین این است که مأموریت اصلی در امداد، مددکاری و تفقد میدانی چیست و به دنبال چه هدفی هستیم. آیا هدف، صرفاً ارضای عاطفی، آرامش بخشیدن به لحظهای و اقدامات مقطعی است؟ در پاسخ باید گفت مأموریت اصلی در امداد و مددکاری، ارتقای سطح رفاه انسان و کمک به تأمین نیازهای اساسی اوست. با این حال، نکته بسیار مهمی که امروزه در مددکاری اجتماعی مطرح میشود، بحث توانمندسازی است.
توانمندسازی؛ محور اصلی تفقد میدانی
در مددکاری اجتماعی، مفهوم بنیادین توانمندسازی یا Empowerment جایگاه محوری دارد. مضمون این مفهوم با ضربالمثل فارسی «به جای ماهی دادن، ماهیگیری یاد دادن» قابل مقایسه است. در تفقد میدانی و مددکاری اجتماعی، هدف آن است که شخص بهگونهای توانمند شود که خودش بتواند با مشکلات خویش مواجه شود و سطح مهارت و توانایی او ارتقا یابد.
این نکته اهمیت دارد که مددکار همیشه نمیتواند در کنار فرد بماند و همراه او باشد؛ بنابراین راهبرد اصلی آن است که فرد توانمند شود تا خودش مشکلات خود را برطرف کند. هدف اصلی در تفقد میدانی، توانمندسازی و محور اصلی کار، ارتقای مهارت و توانایی مددجو است. مددکار باید با برنامهریزی و راهبرد مشخص، سطح مهارت و توانایی فرد را بالا ببرد. حتی در برنامهریزیهای گسترده و کلان نیز میتوان بهعنوان یک «مددکار خرد» بر یک فرد یا موقعیت خاص اثر گذاشت و هدف را به اندازه توان محقق کرد. در روایات نیز مشاهده میشود که ائمه(ع) در مواجهه با مشکلات افراد، با کار شناختی و ترفند شناختی، قدرت معنوی آنان را افزایش میدادند و آنان را ارتقا و توانمند میساختند. بنابراین، مأموریت اصلی در امداد و مددکاری اجتماعی و تفقد میدانی، توانمندسازی است.
مددجو؛ مفهومی فراگیر
در مددکاری اجتماعی، واژه مددجو مفهومی فراگیر است و به فرد، خانواده، گروه، سازمان یا جامعه گسترده اشاره میکند. گاهی مددکار با یک ارتباط فردی با یک شخص مواجه است، گاهی با یک خانواده، گاهی با یک گروه و گاهی با منطقه، قومیت یا جامعهای که مشکل یا بحرانی برای آنان پیش آمده است، مانند جنگ یا موارد دیگر. در چنین مواردی، اصول کار، نوع ترفندها و شیوههای تفقدی متفاوت خواهد بود. همه این موارد «مددجو» تلقی میشوند.
اشکال ارائه تفقد و مددکاری
فعالیتها و دستهبندیهای انجامشده در قالبهای مختلفی مطرح میشوند. امدادگر یا مددکار، بسته به توان و گستره توانمندی خود، میتواند از یکی از این اشکال استفاده کند. میزان توانمندی و توان ایفای نقش، تعیینکننده شکل مناسب است.
شیوههای مستقیم: در این شیوه، فرد وارد گفتگوی دوطرفه یا کنش متقابل با شخص دیگر میشود؛ خواه خانم باشد، خواه آقا، کودک، سالمند یا هر شخص دیگر. این شکل سادهای از تفقد مستقیم است.
اشکال سازمانیافته اجتماعی: در این قالب، فعالیت ممکن است در قالب یک تشکل، مؤسسه یا مجموعهای مانند حوزه علمیه خواهران انجام شود. در این شکل، تنظیمات سازمانی جدیتر است و مددکار نسبت به سازمان خود تعهد دارد. سازمان برای او پروتکل، دستورالعمل و چارچوب تعیین میکند و او باید بر اساس آن وارد عرصه شود. در اشکال سازمانیافته، گاه مددکار با دوراهه مددجو و سازمان مواجه میشود؛ یعنی سازمان پروتکل، قاعده یا اصلی دارد که برای رعایت منافع مددجو ممکن است ناچار به نقض آن اصل شود.
نظارت و بازرسی میدانی: گاهی تفقد در قالب کار نظارتی انجام میشود؛ یعنی مددکار بهعنوان ناظر یا بازرس میدانی وارد عمل میشود.
مشاوره: گاهی تفقد در قالب مشاوره انجام میشود، مانند تعامل با نهاد رهبری در دانشگاهها و فعالیتهای مشاورهای.
کار اجرایی: گاهی مددکار بهعنوان مدیر یا مدیر ستاد بحران وارد منطقه میشود و کار اجرایی انجام میدهد.
وکالت: گاهی مددکار وکالت افراد را به عهده میگیرد و کارهای وکالتی انجام میشود.
اقدام سیاسی و اجتماعی، توسعه و اجرای خطمشیها: این موارد نیز از اشکال فعالیت هستند، هرچند ممکن است ارتباط کمتری با عرصه تفقد میدانی داشته باشند.
آموزش: گاهی تفقد در قالب برگزاری کارگاه آموزشی انجام میشود.
پژوهش: پژوهش نیز یکی از قالبهای فعالیت در این عرصه است.
ارجاع به متخصص و غربالگری میدانی
یکی از قالبها و اصول بسیار مهم در تفقد میدانی، ارجاع به متخصص است. مواردی وجود دارد که به دلیل ناشیگری فردی، در قالب مددکار یا کسی که تفقد اجتماعی انجام میدهد، منجر به خودکشی برخی افراد شده است. بنابراین، لازم است در تفقد، قالب و شکل مشخصی رعایت شود و مددکار روشی برای خود داشته باشد. اگر در زمینهای تخصص لازم را ندارد، باید از شکل «ارجاع به متخصصان» استفاده کند و خودش مستقیماً وارد آن زمینه نشود.
ارجاع در مواقع اضطرار و تشخیص مسئله بسیار حاد، ضرورت مییابد. تشخیص اینکه به چه متخصصی باید ارجاع داد نیز اهمیت دارد. در مواجهه اولیه، مددکار باید یک غربالگری میدانی انجام دهد و ببیند مشکل فرد از چه جنسی است: مشکلی اداری و سازمانی، مشکل روانی، مشکل روحی و روانی، مشکل اجتماعی در تعاملات، یا حتی مواردی مانند سوداگری در دریافت کمکها. بنابراین، ارجاع به متخصص ذیربط در موقعیت مناسب، یکی از اشکال مهم تفقد اجتماعی و میدانی است.
ارزشهای پایه در امدادگری و مددکاری اجتماعی
هر کسی که وارد عرصه امدادگری و مددکاری میشود، باید بداند که مجموعهای از ارزشهای پایه وجود دارد. این ارزشها نشاندهنده خطمشی اصلی و جریان اصلی کار تفقد اجتماعی هستند و مشخص میکنند که مددکار در چه خطوطی حرکت میکند و از آن خطوط فراتر نمیرود. در آثار کلاسیک مددکاری و امداد فرهنگی، شش ارزش پایه شناسایی شده است:
۱) خدمت: هدف اصلی مددکاری اجتماعی، خدمترسانی و کمک به نیازمندان و رفع مشکلات آنان است. گاهی مددکار در دوراهی میان خدمت به مددجو و رعایت برخی دستورالعملهای سازمانی قرار میگیرد. در اینجا باید اصل اولیه، خدمت به مددجو باشد، تا زمانی که آن خدمت، اصول کلان دیگر را مورد چالش قرار ندهد. در موارد بسیار حاد و اضطراری، مانند شرایط جنگی، مددکار باید خدمات رایگان ارائه دهد و بدون توقع بازگشت مالی وارد میدان شود.
۲) عدالت اجتماعی: مددکار اجتماعی یا کسی که وارد تفقد میدانی میشود، به هیچ وجه نباید نسبت به بیعدالتیهای اجتماعی بیتفاوت باشد و باید آنها را به چالش بکشد. اگر مددجو با تبعیضی ناعادلانه مواجه شده است، مددکار باید حق را به او بدهد و او را آگاه کند که در مقابل تبعیض ایستادگی کند و حق خود را مطالبه نماید. این مسئله نباید به لاپوشانی، سکوت یا ساکتنگهداشتن فرد در برابر ظلم منجر شود.
۳) شأن و ارزش انسانی؛ کرامت اخلاقی و الهی: هر انسانی شان و ارزش انسانی دارد و مددکار باید با توجه به جایگاه و منزلت انسانی او رفتار کند. مددکار اجتماعی یا فعال تفقد میدانی، به ارزش ذاتی شخص احترام میگذارد. این نکته در مواجهه با قومیتها و تفاوتهای فرهنگی اهمیت بیشتری مییابد. تفاوتهای گویشی، پوششی، تعاملی، مذهبی، سنی و آداب اجتماعی باید برای مددکار بهعنوان یک خط قرمز تلقی شود و بر اساس مأموریت تفقد میدانی، ملاحظات قومی، فرهنگی و مذهبی کنار گذاشته شود و فرد بهعنوان یک انسان دیده شود. در شرایط بحران، مانند سیل و زلزله، نباید ارائه خدمات به شرکت در مراسم مذهبی، نماز جماعت، نماز صبح یا رعایت حجاب مشروط شود. تفاوتهای قومی، فرهنگی و مذهبی نباید مانع ارائه خدمات یا موجب تبعیض در خدمترسانی شود.
۴) اهمیت روابط انسانی: مددکار اجتماعی یا فعال عرصه تفقد باید روابط انسانی را ارج نهد و روابط بینفردی، ارتباطات اجتماعی و حقوق روابط اجتماعی را بهصورت هدفمند ارتقا دهد. در فضای تفقد اجتماعی در بحران، مددکار میتواند از ظرفیتهای روابط انسانی خود افراد برای حل مشکل استفاده کند و مدیریت روابط انسانی را در دست بگیرد. کار اجتماعی و مددکاری باید روابط افراد را با یکدیگر بهبود بخشد و از ظرفیت روابط انسانی بهعنوان بستر و ظرفیت خدمات اجتماعی بهره ببرد.
۵) صداقت: صداقت در گفتار و کردار، یکی از ارزشهای محوری در فضای طبقات اجتماعی و تفقد است. آنچه در عرصه فعالیت اجتماعی و تفقد مهم است، اعتماد است. مددکار باید کاری کند که اعتماد میان او و فرد مقابل حفظ شود. کار تفقد اجتماعی و تفقد میدانی مبتنی بر صداقت، راستگویی و اعتماد است. تا جایی که تعیین میشود، نباید کاری کرد که اعتماد میان مددکار و مددجویان از بین برود. صداقت تنها آسیبی است که متوجه خود فرد میشود؛ بنابراین در ارتباطات اجتماعی مددکار اجتماعی بسیار مهم است، مگر اینکه صداقت به خود فرد آسیب بزند.
۶) شایستگی و صلاحیت: در این اصل با مسئله مهم ورود غیرمتخصص در عرصه روبهرو هستیم. گاهی از باب دلسوزی، کمک یا تفقد، چیزی گفته میشود یا کاری انجام میشود که به شخصیت فرد آسیب میزند، زیرا تخصص لازم در آن زمینه وجود ندارد. مددکار یا فعال تفقد اجتماعی باید چارچوب خود را مشخص کند و تنها خدماتی ارائه دهد، سخنی بگوید و کاری انجام دهد که در حوزه تخصص، آموزش، مجوزها و گواهینامههای اوست.
به هیچ وجه نباید بدون تخصص وارد حوزه درمان، مشاوره یا تشخیص شود. اگر در عرصه دین تخصص دارد، میتواند کار دینی انجام دهد؛ اگر تخصص فقهی یا اخلاقی دارد، یا تخصص مشاورهای و روانشناختی دارد، میتواند وارد شود. اما نباید در زمینههایی که شایستگی و صلاحیت ندارد وارد شود. اگر پذیرفت که در زمینهای وارد شود که نیاز به تخصص خاص دارد، باید در حین تعامل با مددجو تخصص خود را بالا ببرد، مطالعه کند و توانمندی کسب کند.
اصل ارجاع در مأموریتهای مددکاری نیز همینجا معنا مییابد: در زمینههایی که تخصص وجود ندارد، بسته به اهمیت و حساسیت موضوع، فرد باید به دیگری، مرکز ملی پاسخگویی، مشاور، پزشک یا متخصص مربوط ارجاع داده شود. به همین دلیل، مجموعههایی که نیرو اعزام میکنند، معمولاً الزام میکنند که به یک بانک اطلاعاتی متصل باشند؛ یعنی همراه آنها بانک اطلاعاتی متخصصان به لحاظ تلفنی یا ارتباطی وجود داشته باشد و افراد به بانکهای اطلاعاتی پزشکان، روانشناسان یا سازمانهای حامی مرتبط شوند. در موارد حاد، مددکار باید مسئله را با مرکز درمانی، مرکز آنلاین یا مرکز ملی پاسخگویی مرتبط کند. خوشبختانه در دفتر تحقیقات، مرکز ملی پاسخگویی وجود دارد و در صورت نیاز به تست یا ارجاع، میتوان فرد را به متخصصان روانشناس یا متخصصان کلام و اعتقاد ارجاع داد. بنابراین، کسی که وارد عرصه مددکاری یا تفقد اجتماعی میدانی میشود، باید خود را به لحاظ عقبه علمی مرتبط کند، با سایتها، متخصصان و افراد توانمند ارتباط بگیرد و در صورت امکان، سامانه یا نرمافزار لینکدهی و ارجاع ایجاد شود. آموزش غربالگری اولیه نیز ضروری است تا مددکار تشخیص دهد مشکل فرد اعتقادی، روانی، روحی، مالی یا اجتماعی است و در هر مورد به مرکز مناسب ارجاع دهد.
تصمیمگیری اخلاقی و تفکیک اخلاق از مهارت
نکته مهم دیگر آن است که تصمیمگیری اخلاقی امری خلاقانه است. کسی که در این فضا کار میکند باید بداند که در امدادگری، امداد فرهنگی و اجتماعی، گاهی راهحل مشخصی وجود ندارد و باید راهکاری ابداع یا خلق شود. مددکار اجتماعی باید خلاقیت خود را پرورش دهد و بتواند راهحل ایجاد کند. این امر نیازمند آموزش است؛ کارگاههایی برای خلاقیت، تصمیمگیری، حل مسئله و حل بحران ضروری است. البته تصمیمگیری با حل مسئله تفاوت دارد، اما ابعاد مشترکی نیز دارند. در هر حال، گاهی باید راهحل ایجاد، تولید و خلق شود و نباید انتظار داشت که همیشه یک راهحل اصلی و از پیش موجود باشد.
در اینجا باید میان اخلاق و مهارت تفکیک قائل شد. اخلاق به حوزه خوب و بد، درست و غلط، و درستتر و غلطتر مربوط است. مهارت به این مربوط است که مددکار چگونه میتواند فرد آسیبدیده را نسبت به دین، خدا، پیامبر و ائمه خوشبین کند، از چه تکنیکی استفاده کند، یا مشکل را با چه روشی حل کند و آیا خودش باید حل کند یا به دیگری بسپارد. بحث اخلاقی این است که آیا مددکار اخلاقاً مجاز است وارد فضای کاری فرد شود یا نه. برای نمونه، اگر فردی دچار معضلی مانند خودکشی است و مددکار تخصص ندارد، آیا اخلاقاً درست است که وارد کار با او شود و به سؤالات او پاسخ دهد؟ در چنین مواردی، پاسخ این است که نباید بدون تخصص وارد شود. بحث اخلاقی در جایی مطرح میشود که غلط و درست وجود دارد؛ اما بحث مهارتی در جایی است که مددکار میخواهد با تکنیک و روش مناسب مداخله کند. ممکن است یک روانشناس خوب یا کسی که مهارتهای ارتباطی دارد، در تعامل اجتماعی برای رسیدن به اهداف خود از دروغ استفاده کند؛ اما این بحث، اخلاقی نیست و بحث مهارتی است. در پایان متن نیز اشاره شده است که پنج اصل اخلاقی در دورهها ارائه خواهد شد.
جمعبندی
بر اساس محتوای این نشست، تفقد میدانی در امداد و مددکاری اجتماعی بر محور توانمندسازی مددجو استوار است. مددجو مفهومی فراگیر دارد و اشکال ارائه تفقد متنوع است: مستقیم، سازمانیافته، نظارتی، مشاورهای، اجرایی، وکالتی، آموزشی، پژوهشی و ارجاع تخصصی. در این میان، ارجاع به متخصص و پرهیز از ورود غیرمتخصص، از اصول اساسی است. ارزشهای پایه شامل خدمت، عدالت اجتماعی، کرامت و شأن انسانی، اهمیت روابط انسانی، صداقت، و شایستگی و صلاحیت است. تصمیمگیری اخلاقی نیز امری خلاقانه است و باید میان اخلاق و مهارت تفکیک قائل شد.
انتهای پیام/
نظر شما