به گزارش پایگاه خبری و رسانه‌ای حوزه‌های علمیه خواهران، خانم صدیقه کاویانی، معاون پژوهش سابق حوزه علمیه خواهران استان اصفهان و داور منتخب جشنواره «بانوی کرامت»، در گفت‌وگویی به بررسی تخصصی و آسیب‌شناسی آثار این دوره پرداخت و نکات مهمی درباره روش‌شناسی تحقیق، اعتبار و اصالت منابع و بهره‌گیری صحیح و نقادانه از فناوری‌های نوین را بیان کرد.

وی با اشاره به آثاری که در مرحله نهایی داوری، در حوزه‌های متنوع تربیتی، فقهی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی بررسی شدند، گفت: امسال بخش قابل توجهی از پژوهش‌های طلاب از بازخوانی صرف و توصیفیِ نوشته‌های پیشینیان فاصله گرفته و توجه جدی به مسائل فکری و اجتماعی روز نشان داده‌ بودند؛ که این امر، رویکردی بسیار امیدبخش در پژوهش‌های حوزوی است.

داور منتخب جشنواره بانوی کرامت افزود: ورود جدی طلاب به مباحثی همچون چالش‌های فضای مجازی و تربیت نسل جدید، نهاد خانواده و تحولات فرهنگی ـ سیاسی، نشان می‌دهد که دغدغه پرداختن به مسائل روز و پاسخ‌گویی به نیازهای جامعه در میان پژوهشگران حوزوی به‌خوبی شکل گرفته است. با این حال، در ارزیابی تخصصی آثار باید میان «روزآمدی موضوع» و «روزآمدی پژوهش» تفاوت گذاشت. در بخشی از آثار، اگرچه موضوع کاملاً جدید و ناظر به یک مسئله نوپدید بود، اما شیوه تحقیق و تحلیل همچنان بر جمع‌آوری و کنار هم گذاشتن دیدگاه‌های پیشین استوار مانده بود.

لزوم تفکیک میان «موضوع جدید» و «روش مواجهه جدید»

وی خاطرنشان کرد: در چنین آثاری «مسئله» جدید است، اما «روش مواجهه» با آن جدید نیست؛ یعنی پژوهشگر موضوعی به‌روز را انتخاب کرده، اما در فرایند تحقیق نتوانسته است از جمع‌آوری و توصیف مطالب فراتر برود و به تحلیل عمیق و ارائه یک پاسخ علمی و مستقل برسد.

خانم کاویانی با اشاره به آثار برتر این دوره، تأکید کرد: در مقابل، در آثار قوی‌تر شاهد پیوندی معنادار میان میراث علمی گذشته و مسائل نوپدید بودیم؛ به این معنا که میراث پیشینیان نه صرفاً مجموعه‌ای از پاسخ‌های گذشته، بلکه به‌عنوان ظرفیتی برای فهم پرسش‌های معاصر به کار گرفته شده بود. این گذار از «بازخوانی میراث» به «به‌کارگیری میراث برای حل مسائل نو»، یکی از نشانه‌های اصلی بلوغ پژوهشی است که امسال در بسیاری از آثار قابل مشاهده بود.

آسیب‌شناسی آثار؛ غلبه توصیف بر تحلیل و ضعف در انسجام منطقی

وی در پاسخ به سؤالی درباره مهم‌ترین عواملی که باعث کاهش امتیاز برخی آثار شد، بیان کرد: نخستین ضعف پرتکرار، ناهماهنگی میان بخش‌های مختلف پژوهش بود؛ به‌گونه‌ای که میان عنوان، مسئله، اهداف، پرسش‌ها، روش و نتایج و یافته ها ارتباط لازم وجود نداشت. یعنی گاهی عنوان و مسئله یک چیز را نشان می‌داد، اما اهداف و پرسش‌ها همان مسئله را دنبال نمی‌کردند؛ در ادامه نیز روش تحقیق با پرسش‌های پژوهش هماهنگ نبود و در نهایت یافته های پژوهش نمی‌توانست پاسخ روشن و مستندی به مسئله اصلی بدهد.

داور جشنواره بانوی کرامت ادامه داد: آسیب دوم، غلبه جمع‌آوری مطالب بر تحلیل و استنتاج بود. در برخی آثار، مطالب و دیدگاه‌های زیادی از منابع مختلف جمع‌آوری و کنار هم قرار گرفته بود، اما مشخص نبود پژوهشگر از این مطالب به چه نتیجه‌ای رسیده است. در واقع، سهم پژوهشگر در نقد، مقایسه، تحلیل و ارائه یافته جدید کم‌رنگ بود. همچنین در مواردی، نام یک نوع «روش تحقیق» در متن ذکر شده بود، اما مراحل و الزامات آن روش در عمل اجرا نشده بود.

هشدار درباره منابع نامعتبر اینترنتی و استفاده غیرنقادانه از هوش مصنوعی

خانم کاویانی با تأکید بر لزوم اعتبارسنجی منابع، گفت: اتکای مستقیم به وب‌سایت‌های غیرعلمی و منابع دست‌دومِ اینترنتی یا ابزارهای هوش مصنوعی، بدون بررسی اعتبار ارجاعات آنها و مراجعه به اسناد اصلی، می‌تواند اعتبار پژوهش خصوصا پژوهش‌های دینی را خدشه‌دار کند.

وی همچنین به استفاده صحیح از ابزارهای نوین تاکید کرد و یادآور شد: استفاده نسنجیده و غیرنقادانه از هوش مصنوعی، به‌ویژه بدون تطبیق ارجاعات با متون اصلی و بدون بازبینی و بازنویسی مطالب توسط خود پژوهشگر، از نقاط ضعف مشهود آثار این دوره بود. در این راستا باید دقت کرد که هوش مصنوعی ابزاری کمکی برای سازمان‌دهی و ایده‌پردازی است، اما هرگز جایگزین مطالعه متون اصیل، تحلیل علمی و قلم پژوهشگر نخواهد شد.

سه اولویت راهبردی برای پژوهشگران در دوره‌های آتی

خانم کاویانی در جمع‌بندی سخنان خود، سه گام کلیدی را چراغ راه پژوهشگران حوزوی برشمرد:

۱. عبور از «موضوع جذاب» به «مسئله محوری»: هر سوژه جذابی لزوماً موضوع مناسبی برای پژوهش نیست. پژوهشگر باید ابتدا به دقت بررسی کند که مسئله و مشکل چیست، چه خلأ علمی در این زمینه وجود دارد و قرار است پژوهش او به کدام پرسش مشخص پاسخ دهد.

۲. انتخاب و اجرای درست روش تحقیق: روش تحقیق نباید فقط عبارت و عنوانی باشد که در بخش «روش‌شناسی تحقیق» نوشته می‌شود. «روش» باید متناسب با مسئله و پرسش پژوهش انتخاب شود و همان روش در مراحل مختلف تحقیق، از جمع‌آوری داده و اطلاعات تا تحلیل یافته‌ها، به‌درستی اجرا شود. یعنی روش تحقیق باید در نحوه جمع‌آوری، بررسی و تحلیل مطالب نیز خودش را نشان دهد، نه اینکه فقط نام آن در بخش روش‌شناسی نوشته شود.

۳. راستی‌آزمایی منابع و حفظ استقلال علمی: بهره‌گیری از مطالب منتشرشده در وب سایت های اینترنتی و یا استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی باید با ارجاع دقیق به منابع دست اول، بررسی صحت مطالب و ارزیابی نقادانه آنها توسط خود پژوهشگر همراه باشد.

وی در پایان تصریح کرد: همنشینی این سه اصل، آثاری پدید خواهد آورد که علاوه بر کسب رتبه‌های جشنواره‌ای، در صحنه واقعی اجتماع و پاسخ به شبهات معاصر گره‌گشا باشند.

انتهای پیام/