در آیین رونمایی از کتاب «فقیهی از کربلا»، سخنرانان با بررسی میراث علمی و سیاسی آیت‌الله سیدمحمدتقی مدرسی، از پیوند فقه با مسائل روز و تبدیل اندیشه دینی به فعالیت تشکیلاتی و میدانی سخن گفتند.
به گزارش پایگاه خبری و رسانه‌ای حوزه‌های علمیه خواهران، آیین رونمایی از اثر ارزشمند «فقیهی از کربلا» که به تبیین و واکاوی اندیشه سیاسی آیت‌الله سید محمد تقی مدرسی می‌پردازد، روز پنج‌شنبه، ۹ مهر ۱۴۰۵ در سالن همایش‌های پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در قم برگزار شد.
در این مراسم، حجت‌الاسلام والمسلمین سیدمهدی مدرسی از پیوند سنت فقهی با نیازهای زمانه گفت؛ عبدالوهاب فراتی انگیزه‌های نگارش کتاب و سیر تحول اندیشه سیاسی آیت‌الله مدرسی را توضیح داد و راشد الراشد پژوهشگر بحرینی با تعبیر «فقیه میدان»، بر حضور عملی آیت‌الله مدرسی در کنار فعالیت‌های علمی تأکید کرد.
آیت پیمان نیز جایگاه فقه را در مواضع سیاسی و اجتماعی آیت‌الله مدرسی بررسی کرد و حجت‌الاسلام والمسلمین نجف لک‌زایی با تمرکز بر مفهوم «اقامه دین»، به دیدگاه‌های ایشان درباره نهادسازی، دولت، رهبری دینی و نقش مردم پرداخت؛ مباحثی که در مجموع، تصویری فراتر از زندگی‌نامه یک فقیه معاصر از موضوع کتاب ارائه داد.
حوزه برای آینده بیندیشد
در آغاز این مراسم، حجت‌الاسلام والمسلمین سیدمهدی مدرسی فرزند آیت‌الله سیدمحمدتقی مدرسی طی سخنانی با اشاره به کتاب «فقیهی از کربلا» گفت: این اثر تنها روایت زندگی یک فقیه معاصر نیست، بلکه فرصتی برای شناخت پیوند میان میراث فقاهت شیعه، نیازهای زمانه و مسئولیت اجتماعی مرجعیت است.
وی با قدردانی از حاضران در این نشست اظهار کرد: «گاهی رونمایی از یک کتاب، تنها رونمایی از چندصد صفحه نوشته نیست؛ فرصتی است برای گشودن دریچه‌ای به یک اندیشه، یک تجربه و بخشی از تاریخ علمی روزگار ما.»
حجت الاسلام والمسلمین مدرسی با اشاره به موضوع کتاب افزود: برای شناخت آیت‌الله مدرسی نباید به شرح زندگی فردی او بسنده کرد، بلکه باید اندیشه و فعالیت‌هایش را در امتداد جریانی زنده در تاریخ فقه و اندیشه شیعه بررسی کرد.
وی با بیان اینکه هر نسل از فقهای بزرگ میراث نسل پیش از خود را دریافت و متناسب با پرسش‌های روزگارش تکمیل کرده است، گفت: فقاهت شیعه از حوزه‌های کهن نجف، کربلا، حله و سامرا تا حوزه‌های امروز، ضمن حفظ ریشه‌های خود، ظرفیت رشد و پاسخ‌گویی به مسائل نو را نشان داده است.
فرزند آیت‌الله مدرسی خاطرنشان کرد: در شخصیت علمی ایشان، پیوند «اصالت و معاصرت» برجسته است، زیرا او در عین وفاداری به سنت علمی حوزه، فقه را دانشی زنده می‌داند که باید در متن زندگی انسان حضور داشته باشد.
وی عنوان کرد: در نگاه ایشان، فقه تنها مجموعه‌ای از احکام فردی نیست، بلکه دانشی زنده و راهگشاست» که باید مسائل جامعه را ببیند و برای پرسش‌های واقعی انسان معاصر پاسخ داشته باشد.
حجت‌الاسلام والمسلمین مدرسی با اشاره به نگاه جهانی آیت‌الله مدرسی اظهار کرد: دغدغه‌های او به یک شهر یا کشور محدود نمانده و تحولات جوامع اسلامی، سرنوشت ملت‌های مسلمان، چالش‌های فرهنگی و اجتماعی و آینده نسل جوان همواره در کانون توجهش بوده است.
وی افزود: این نگاه از آنجا سرچشمه می‌گیرد که به باور آیت‌الله مدرسی، عالم دین نمی‌تواند نسبت به آنچه بر امت اسلامی می‌گذرد بی‌تفاوت باشد و مسئولیت خود را تنها به تدریس و بیان احکام محدود کند.
افق جهانی در فعالیت‌های عملی آیت‌الله مدرسی
فرزند آیت‌الله مدرسی با بیان اینکه این افق جهانی در فعالیت‌های عملی او نیز نمود یافته است، گفت: تأسیس یا حمایت از مراکز علمی، فرهنگی و دینی در نقاط مختلف جهان، از نیویورک آمریکا تا اوکلند نیوزیلند، از جلوه‌های این رویکرد است.
وی ادامه داد: تألیف صدها کتاب در موضوعاتی از فقه و تفسیر تا مسائل فکری و اجتماعی، اهتمام به تربیت طلاب، تأکید بر توسعه حوزه‌های علمیه مجازی و آموزش معارف اسلامی به زبان‌های گوناگون نیز با هدف رساندن پیام حوزه به مخاطبان فراتر از مرزهای جغرافیایی دنبال شده است.
حجت‌الاسلام والمسلمین مدرسی با اشاره به پیوند این نگاه جهانی با خاستگاه علمی آیت‌الله مدرسی عنوان کرد: ایشان با همه گستردگی نگاه خود، فرزند مکتب و حوزه کربلاست» و ویژگی‌های این شهر، از مسئولیت‌پذیری تا ایستادگی در برابر ظلم، در اندیشه او حضور دارد.
وی تأکید کرد: «ریشه در کربلاست، اما افق، جهان است»؛ زیرا پیام کربلا از آغاز به یک شهر، قوم یا دوره تاریخی محدود نبوده و می‌تواند با انسان‌ها در زمان‌ها و مکان‌های گوناگون سخن بگوید.
فرزند آیت‌الله مدرسی در بخش دیگری از سخنان خود درباره جایگاه حوزه‌های علمیه گفت: حوزه ضمن پاسداری از میراث گذشته، عالمانی را برای پاسخ‌گویی به نیازهای آینده تربیت کند. نوآوری در شیوه‌های آموزش، شناخت مسائل جدید و تربیت طلابی که در کنار عمق فقهی و علمی، آگاهی اجتماعی، شناخت زمان و قدرت تحلیل داشته باشند، از ضرورت‌های تحول حوزه است تا بتواند میان دانش دینی و پرسش‌های نسل‌های جدید ارتباط برقرار کند.
وی با اشاره دوباره به کتاب «فقیهی از کربلا» گفت: این اثر می‌تواند دریچه‌ای برای شناخت تجربه معاصر فقاهت شیعه در پیوند میان فقه و زمان، حوزه و جامعه، اصالت و نوآوری و مرجعیت و مسئولیت باشد.
فرزند آیت‌الله مدرسی با قدردانی از عبدالوهاب فراتی برای نگارش این اثر و از استادان و پژوهشگران حاضر در نشست اظهار کرد: امید است رونمایی از کتاب، پایان کار آن نباشد، بلکه آغاز گفت‌وگویی علمی درباره مسیر فقاهت شیعه و چگونگی حضور اندیشه دینی در جهان فردا شود.
وی در پایان تأکید کرد: کتاب‌ها زمانی حقیقتاً زنده می‌شوند که پس از انتشار، پرسش بیافرینند، اندیشه برانگیزند و راه را برای پژوهش‌های تازه باز کنند» و ابراز امیدواری کرد که «فقیهی از کربلا» نیز چنین سرنوشتی داشته باشد.
فراتی: آیت‌الله مدرسی حضور فقیه در زندگی سیاسی را ضرورتی پایدار می‌داند
در ادامه، دکتر عبدالوهاب فراتی عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی و نویسنده کتاب «فقیهی از کربلا»، گفت: آیت‌الله سیدمحمدتقی مدرسی تنها یک چهره مبارز یا صاحب دیدگاه‌های پراکنده سیاسی نیست، بلکه فقیهی است که پروژه‌ای فکری را از دهه‌های گذشته تا امروز دنبال کرده است.
وی درباره انگیزه نگارش این کتاب اظهار کرد: به رغم اینکه ایشان ۲۴ سال، از ۱۹۷۹ تا ۲۰۰۳، در تهران حضور داشتند، متأسفانه بسیاری از طلاب حوزه و شخصیت‌های دانشگاهی ما از اندیشه‌های ایشان مطلع نبودند و شناخت آنان اغلب به فعالیت‌های او در سازمان امل اسلامی محدود می‌شد.
فراتی افزود: در محافل و آثار علمی نیز وقتی نام آیت‌الله مدرسی مطرح می‌شد، کمتر کسی تصویری دقیق از پروژه فکری او ارائه می‌کرد، در حالی که دامنه اندیشه و فعالیت اشان بسیار گسترده‌تر از فعالیت تشکیلاتی‌اش در یک دوره مشخص بوده است.
نویسنده کتاب «فقیهی از کربلا» با اشاره به دومین انگیزه پژوهش خود گفت: آیت‌الله مدرسی، برخلاف بسیاری از عالمان دینی که ایده‌هایی دارند و به صورت پراکنده درباره تفکر اسلامی اندیشیده‌اند، اساساً یک پروژه فکری دارد» و مبارزه سیاسی نیز بخشی از همین پروژه است.
فراتی خاطرنشان کرد: چون آیت‌الله مدرسی همچنان به فعالیت علمی خود ادامه می‌دهد، ابعاد مختلف پروژه فکری او نیز در حال گسترش است و پژوهشگران باید با وجود دشواری‌هایی که شناخت یک متفکر معاصر دارد، اندیشه‌های وی را بررسی کنند.
وی با اشاره به همراهی آیت‌الله مدرسی با نهضت امام خمینی (ره) گفت: ایشان از آغاز در شمار عالمانی بود که از این نهضت حمایت کردند و پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز به تهران آمد تا در کنار فعالیت‌های فکری خود، از حرکت انقلاب پشتیبانی کند.
فراتی اظهار کرد: آیت‌الله مدرسی تهران را مرکز ثقل انقلاب اسلامی می‌دانست و به همین دلیل، بر خلاف آیت‌الله محمد شیرازی که به قم رفت، در تهران ماند تا مساعدکننده ولی فقیه زمان باشد.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی درباره فعالیت‌های آیت‌الله مدرسی در ایران عنوان کرد: او در مباحث مربوط به پیش‌نویس قانون اساسی جمهوری اسلامی مشارکت داشت و در راه‌اندازی نخستین رادیوی عربی انقلاب اسلامی و تأسیس سپاه پاسداران نیز نقش ایفا کرد.
وی افزود: آیت‌الله مدرسی با انتشار نشریه «الشهید» به معرفی اندیشه‌های انقلاب اسلامی در کشورهای عربی پرداخت و انتشار شماره‌های نخست این نشریه، از جمله فعالیت‌هایی بود که به باور فراتی، در گسترش این اندیشه‌ها در منطقه اثر گذاشت.
فراتی با بیان اینکه کتاب «فقیهی از کربلا» تنها شرح اندیشه سیاسی یک عالم نیست، گفت: به نظر من، این کتاب بخشی از تاریخ نانوشته انقلابیون کربلاست؛ تاریخی که فعالیت‌های آنان را در کربلا، کویت و سپس ایران در بر می‌گیرد.
وی با اشاره به کمبود منابع فارسی درباره این دوره اظهار کرد: هنوز به خوبی نمی‌دانیم انقلابیون کربلا در زمان حضور در کویت چه فعالیت‌هایی داشتند و چگونه در برابر جریان‌های اخوانی، سلفی و نیز جریان‌های شیعی مانند حزب‌الدعوه، اندیشه‌ای متفاوت عرضه کردند.
نویسنده کتاب «فقیهی از کربلا» افزود: آیت‌الله مدرسی یک فرد نیست، یک جریان است که اندیشه دارد و یک پروژه فکری را دنبال می‌کند و به همین دلیل، شناخت او بدون بررسی پیوند میان آثار علمی، مبارزه سیاسی و فعالیت‌های تشکیلاتی‌اش ممکن نیست.
وی درباره جایگاه مبارزه در این پروژه فکری گفت: بر خلاف برخی مبارزان که بر پایه تکلیفِ برخاسته از شرایط یک دوره وارد عرصه سیاست شدند، آیت‌الله مدرسی مبارزه را بخشی از اندیشه خود می‌دانست و آن را به ضرورتی گذرا محدود نمی‌کرد.
فراتی با اشاره به کتاب «الثقافة الرسالیة» اظهار کرد: آیت‌الله مدرسی در این اثر که در سال ۱۹۷۱ نوشته شد، بحران عقب‌ماندگی مسلمانان را بررسی کرد و بازگشت به قرآن را راه برون‌رفت از این بحران دانست.
وی افزود: توجه آیت‌الله مدرسی به تدبر در قرآن و تفسیر آن با نظر به نیازهای زمانه، ادامه همان رویکرد اولیه است و نشان می‌دهد که مباحث قرآنی در آثار او از پروژه فکری و اجتماعی‌اش جدا نیست.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، در بررسی سیر اندیشه سیاسی آیت‌الله مدرسی گفت: او در سال ۱۳۴۷ به بحث ولایت فقیه پرداخت و بر این باور بود که قانون و حاکمیت باید به فقیه تعلق داشته باشد.
فراتی با اشاره به دیدگاه برخی انقلابیون کربلا درباره تقدم طرح این بحث از سوی آیت‌الله مدرسی عنوان کرد: امام خمینی (ره) نیز پیش‌تر در آثار فقهی خود به ولایت پرداخته بود، اما به باور آن گروه، صورت‌بندی این بحث به عنوان نظریه‌ای سیاسی در آن دوره، در آثار مدرسی جایگاه ویژه‌ای داشت.
وی در ادامه به کتاب «فقه الدستور؛ احکام الدولة الاسلامیة» اشاره کرد و گفت: آیت‌الله مدرسی در این اثر که به سال ۱۳۷۹ و پیش از سقوط حکومت صدام حسین مربوط است، از الگوی دولت متمرکزِ مبتنی بر ولایت مطلقه فقیه فاصله گرفت و از جمهوری ریاستی دفاع کرد.
فراتی افزود: در این صورت‌بندی، رئیس‌جمهور باید با رأی مردم انتخاب شود و همین نکته نشان می‌دهد که آیت‌الله مدرسی در آثار بعدی خود، رابطه میان جایگاه فقیه، ساختار حکومت و نقش مردم را دوباره بررسی کرده است.
وی با اشاره به کتاب «الحکم الاسلامی فی مدرسة الامام علی(ع)» که در سال ۲۰۰۸ نوشته شد، اظهار کرد: آیت‌الله مدرسی در این اثر ساختار مشخصی برای دولت پیشنهاد نمی‌کند، بلکه بر ضرورت توجه دولتمردان عراقی به معیارهای حکمرانی در عهدنامه مالک اشتر تأکید دارد.
نویسنده کتاب «فقیهی از کربلا» همچنین از «فقه الولایة» و اثر متأخر «فی عراق الإمامین علی والحسین؛ متی وکیف تتحقق الحضارة الإسلامیة» نام برد و گفت: بررسی این آثار نشان می‌دهد که آیت‌الله مدرسی ضمن حفظ مبانی فقهی خود، به شرایط سیاسی و اجتماعی عراق نیز توجه کرده است.
فراتی توضیح داد: در شرایطی که زمینه تشکیل دولت فقیه در عراق وجود نداشت، آیت‌الله مدرسی بر نقش مرجعیت دینی در نظارت بر جامعه و حمایت از آن تأکید کرد تا جامعه به هرج و مرج و فساد کشیده نشود.
وی در پایان گفت: آیت‌الله مدرسی فقیهی است که در اندیشه خود، اساساً دست‌بردار حضور فقیه در زندگی سیاسی نیست» و از نظر او، چه در الگوی حکومتی ایران و چه در شرایط عراق، نمی‌توان جایگاه فقیه را در ساختار قدرت یا نظارت بر آن نادیده گرفت.
الراشد: آیت‌الله مدرسی « فقیه میدان» است
دکتر راشد الراشد، پژوهشگر و اندیشمند بحرینی نیز به عنوان سخنران بعدی مراسم گفت: آیت‌الله سیدمحمدتقی مدرسی در کنار طرح اندیشه‌های اصلاحی، برای تبدیل آنها به فعالیتی سازمان‌یافته و میدانی تلاش کرده و از این رو می‌توان او را «فقیه میدان» نامید.
وی با بیان اینکه حدود ۵۰ سال از نزدیک با آیت‌الله مدرسی همراه بوده و در درس‌های او حضور داشته است، اظهار کرد: آیت‌الله سیدمحمدتقی مدرسی به حق و شایستگی «فقیه میدان» است.
الراشد افزود: این توصیف حاصل سال‌ها آشنایی با آموزش‌ها، رهنمودها و شیوه عمل آیت‌الله مدرسی است و برای توضیح آن باید به دو بخش از فعالیت‌های او، یعنی پایه‌گذاری اندیشه رسالی و تلاش برای تحقق عملی این اندیشه، توجه کرد.
این پژوهشگر بحرینی با اشاره به آغاز فعالیت‌های فکری آیت‌الله مدرسی گفت: ایشان در دوره‌ای که حرکت اندیشه اسلامی و فعالیت‌های اجتماعی دچار رکود شده بود، به بررسی عوامل عقب‌ماندگی امت پرداخت و مسئولیت یافتن راهی برای خروج از این وضعیت را بر عهده گرفت.
وی عنوان کرد: آیت‌الله مدرسی ریشه بخشی از این رکود را در اندیشه و فرهنگ جامعه و نیز تسلیم شدن در برابر وضع موجود می‌دید؛ وضعی که زمینه نفوذ و سلطه جریان‌های استعمار را بر سرزمین‌های اسلامی فراهم کرده بود.
الراشد با بیان اینکه پاسخ آیت‌الله مدرسی به این وضعیت، بنیان‌گذاری «الثقافة الرسالیه» بود، اظهار کرد: ایشان به عرصه اندیشه وارد شد تا فرهنگی را گسترش دهد که مسلمانان را به شناخت مسائل خود و پذیرش مسئولیت برای تغییر شرایط فرابخواند.
وی به دو اثر آیت‌الله مدرسی با عنوان‌های «الثقافة الرسالیه» و «الفکر الإسلامی: مواجهة حضاریة» اشاره کرد و گفت: تأکید این آثار آن است که اندیشه اسلامی باید به مشکلات واقعی امت بپردازد و «با طرح در برابر طرح و اندیشه در برابر اندیشه» به مواجهه با آنها برخیزد.
این اندیشمند بحرینی خاطرنشان کرد: در مرکز این رویکرد، اندیشه مسئولیت قرار دارد و آیت‌الله مدرسی با استناد به مضمون آیه «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ» می‌خواست این باور را در جامعه تقویت کند که امت در برابر وضع کنونی و آینده خود مسئول است.
وی افزود: از نگاه آیت‌الله مدرسی، این مسئولیت، عقب‌ماندگی، فساد و فرسایش ارزش‌ها و اخلاق را در عرصه‌های سیاسی، اجتماعی و فکری در بر می‌گیرد و مسلمانان نباید این مسائل را واقعیت‌هایی تغییرناپذیر بدانند.
الراشد با اشاره به مبانی روش‌شناختی اندیشه آیت‌الله مدرسی گفت: ایشان وحی را منبع محوری اندیشه اسلامی می‌دانست و بر رجوع به قرآن کریم، سنت پیامبر(ص) و روایات اهل‌بیت(ع) برای بازاندیشی در برداشت‌ها و یافتن راه‌حل مسائل جامعه تأکید می‌کرد.
وی عنوان کرد: آیت‌الله مدرسی به ارائه یک طرح فکری بسنده نکرد، زیرا معتقد بود اندیشه، هر اندازه هم عمیق باشد، برای اثرگذاری در زندگی مردم به چارچوب و ابزاری نیاز دارد که آن را به عمل تبدیل کند.
این پژوهشگر بحرینی با اشاره به تأسیس الحرکة الرسالیة اظهار کرد: این جنبش برای عملی کردن اندیشه مبتنی بر مسئولیت شکل گرفت و نیروهایی را پرورش داد که امروز در کشورهای عربی، منطقه خلیج فارس، افغانستان، پاکستان، هند، اروپا، آفریقا و قاره آمریکا فعالیت دارند.
وی با یادآوری سخنان آیت‌الله مدرسی در آغاز شکل‌گیری این حرکت گفت: او با استناد به روایاتی درباره پاسخ‌گویی به ندای یاری‌خواهی مسلمانان، آنان را به پذیرش مسئولیت در برابر مشکلات جامعه و مقابله با عوامل انحراف و فساد فرامی‌خواند.
الراشد در توضیح تعبیر «فقیه میدان» خاطرنشان کرد: وقتی مشکلات، مسائل و چالش‌ها را با ایشان مطرح می‌کنیم، از ما می‌خواهد که همراه با آنها راه‌حل نیز ارائه کنیم، نه فقط راه‌حل‌های نظری، بلکه راه‌حل‌های میدانی.
حمایت آیت الله مدرسی از ایران
وی در بیان نمونه‌ای از این رویکرد گفت: آیت‌الله مدرسی در پی تحولات اخیر، از همراهان خود خواست با حضور در خیابان‌های ایران و برپایی موکب، حمایتشان را از مردم این کشور نشان دهند و تجاوز آمریکا و رژیم صهیونیسیتی علیه جمهوری اسلامی ایران را محکوم کنند.
این اندیشمند بحرینی همچنین با اشاره به حضور آیت‌الله مدرسی در محل برگزاری مراسم تشییع شهید آیت‌الله‌العظمی امام خامنه‌ای (ره) در عراق اظهار کرد: با وجود تأخیر طولانی در برگزاری مراسم، آیت‌الله مدرسی ساعت‌ها در محل منتظر ماند و پیشنهاد بازگشت به خانه تا زمان آغاز تشییع را نپذیرفت.
الراشد در پایان تأکید کرد: حضور آیت‌الله مدرسی در عرصه تدریس و تولید اندیشه، در کنار فعالیت مؤسساتی که به دست ایشان و شاگردانش شکل گرفته‌اند، نشان می‌دهد که «فقیه میدان» در نگاه او تنها یک تعبیر نیست، بلکه شیوه‌ای برای پیوند دادن اندیشه با عمل است.
پیمان: آیت‌الله مدرسی فقه را با مسئولیت سیاسی و اجتماعی پیوند زده است
در ادامه، دکتر آیت پیمان، رئیس مجمع جهانی شیعه‌شناسی و دبیر شورای دین‌پژوهان کشور، طی سخنانی گفت: امروز در این اجلاس علمی، نه فقط برای تجلیل از یک شخصیت علمی، بلکه برای بازخوانی ویژگی‌های فکری یکی از ستون‌های استوار فقاهت گردهم آمده‌ایم که به خوبی میان علم دین و سیاست اسلامی پیوند زده است.
وی با قدردانی از پژوهش عبدالوهاب فراتی اظهار کرد: این کتاب فراتر از بررسی اندیشه سیاسی آیت‌الله سیدمحمدتقی مدرسی، منظومه فکری او را نیز تبیین کرده است و از این رو می‌تواند مبنایی برای شناخت جایگاه علمی، دیدگاه‌های سیاسی و نقش اجتماعی این مرجع باشد.
پیمان با اشاره به عنوان کتاب عنوان کرد: شنیدم آقای فراتی نام «فقیه کربلا» را انتخاب کرده بودند، اما خود معظم‌له با این عنوان مخالفت کردند و سرانجام به «فقیهی از کربلا» رضایت دادند؛ موضوعی که از ویژگی‌های اخلاقی و تواضع آیت‌الله مدرسی حکایت دارد.
رئیس مجمع جهانی شیعه‌شناسی با بیان اینکه جایگاه علمی آیت‌الله مدرسی را باید در پیوند سنت‌های علمی کربلا و قم بررسی کرد، گفت: ایشان از آن دسته فقهایی هستند که دانش را از حالت نظری محض خارج کردند و به ابزاری برای مدیریت امت تبدیل کردند و در این مسیر، هم به دانش اصیل حوزوی تکیه داشته‌اند و هم به نیازهای جامعه توجه کرده‌اند.
وی افزود: آیت‌الله مدرسی نشان داده است که فقیه نباید تنها به بیان احکام حلال و حرام بسنده کند، بلکه باید در مسائل سرنوشت‌ساز جامعه نیز نقش داشته باشد و با تدریس فقه و اصول، افزون بر تربیت فقیهان، به پرورش رهبران فکری آینده کمک کند.
پیمان درباره اندیشه سیاسی آیت‌الله مدرسی اظهار کرد: در حوزه اندیشه سیاسی، مواضع ایشان را بر پایه یک اصل استوار می‌بینیم؛ اینکه فقه را پیشران حرکت سیاسی امت می‌دانند» و به همین دلیل، نمی‌توان سیاست را در منظومه فکری او موضوعی جدا از دین و دانش فقهی به شمار آورد.
وی با تأکید بر ریشه‌های دینی این دیدگاه گفت: اندیشه سیاسی ایشان، سیاستی نیست که از بیرون بر دین وارد شده باشد، بلکه سیاستی است که از دل متون اصیل و استنباط‌های فقهی بیرون آمده است و در آن، میان عقل، نقل و ضرورت حفظ نظام اسلامی پیوند برقرار می‌شود.
دبیر شورای دین‌پژوهان کشور با اشاره به مواضع آیت‌الله مدرسی در قبال مسائل جهان اسلام عنوان کرد: ایشان حمایت از مظلومان در فلسطین، لبنان، بحرین، یمن، ایران، عراق، افغانستان، پاکستان و کشمیر را تنها یک موضع سیاسی نمی‌داند، بلکه حفظ حریم اسلام و حمایت از مظلومان جهان را تکلیفی فقهی می‌شمارد.
پیمان در ادامه از کتاب «القیادة الاسلامیة» به عنوان یکی از آثار مهم آیت‌الله مدرسی یاد کرد و گفت: این اثر که حدود ۵۵ سال پیش تألیف شده، نظریه ولایت فقیه و حکومت اسلامی را با استدلال‌های فقهی تبیین کرده و جایگاه رهبری سیاسی مراجع تقلید را در حکومت اسلامی توضیح داده است.
وی با اشاره به تقدم زمانی این کتاب نسبت به اثر «ولایت فقیه» امام خمینی (ره) اظهار کرد: اگر بررسی ما صحیح باشد، این کتاب یک افق‌گشایی جدید در فقه اجتماعی است» و پژوهشگران باید برای شناخت سیر اندیشه سیاسی آیت‌الله مدرسی توجه بیشتری به آن داشته باشند.
رئیس مجمع جهانی شیعه‌شناسی در بخش دیگری از سخنان خود با تأکید بر نقش اجتماعی آیت‌الله مدرسی گفت: ایشان در میان امت، نماد وحدت علمی و عملی در بین فقها هستند و حضورشان در عرصه‌های مختلف، با روحیه خدمت، تواضع و اخلاص همراه بوده است.
وی خاطرنشان کرد: آیت‌الله مدرسی با فعالیت‌های علمی و اجتماعی خود نشان داده است که مرجعیت فراتر از یک جایگاه علمی، مسئولیتی سنگین در برابر تاریخ، خداوند و امت است و فقیه باید نسبت به سرنوشت جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کند، احساس مسئولیت داشته باشد.
پیمان با اشاره به گستره آثار آیت‌الله مدرسی در موضوعات فقهی، تفسیری، کلامی، تاریخی و اجتماعی اظهار کرد: «بدون اغراق عرض می‌کنم که مجموعه میراث علمی ایشان، محققان را در این مسائل از مراجعه به آثار دیگر بی‌نیاز می‌کند.
وی همچنین با طرح موضوعی که به گفته او در معرفی زندگی و آثار آیت‌الله مدرسی کمتر مورد توجه قرار گرفته است، گفت: نکته‌ای که دوستان فراموش کردند و در فیلم معرفی زندگی و آثار ایشان نیز ذکر نشد، دایر کردن حوزه علمیه برای تبلیغ و آموزش فرهنگ اهل‌بیت (ره) در زندان‌های آمریکا بوده است.
دبیر شورای دین‌پژوهان کشور در پایان، از مواضع آیت‌الله مدرسی در دفاع از شهید آیت‌الله‌العظمی امام خامنه‌ای (ره) در برابر تهدیدات جانی قدردانی کرد و با توصیف فتوای او به عنوان «فتوایی نادر و شجاعانه»، خواستار بازخوانی این موضع شد.
پیمان همچنین حضور آیت‌الله مدرسی در مراسم تشییع قائد شهید را اقدامی تاریخی خواند و گفت: ما به عنوان فرزندی از جامعه شیعه، از ایشان بسیار سپاسگزاریم و خود را رهین لطف و محبت ایشان می‌دانیم.
لک‌زایی: آیت‌الله مدرسی اقامه دین را به نظریه‌پردازی و نهادسازی پیوند زده است
حجت‌الاسلام والمسلمین نجف لک‌زایی، رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، به عنوان سخنران پایانی آیین رونمایی از کتاب «فقیهی از کربلا» گفت: آیت‌الله سیدمحمدتقی مدرسی از عالمانی است که به تبیین و تبلیغ معارف اسلامی بسنده نکرده و با دغدغه اقامه دین، به نظریه‌پردازی، نهادسازی و تربیت نیرو پرداخته است.
وی با استناد به آیه ۱۳ سوره شوری، «أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِیهِ»، اظهار کرد: عالمان و متفکران را می‌توان بر پایه نسبت آنان با سه عرصه تبیین، تبلیغ و اقامه دین شناخت و بررسی اندیشه آیت‌الله مدرسی نیز بدون توجه به عرصه سوم کامل نخواهد بود.
حجت‌الاسلام والمسلمین لک‌زایی افزود: گروهی از اهل علم پس از بیان معارف، نگارش کتاب و تدریس، ترویج و تحقق اجتماعی دین را وظیفه دیگران می‌دانند، در حالی که گروهی دیگر از مرحله تبیین فراتر می‌روند و به تبلیغ می‌پردازند، اما مسئولیت اقامه دین را بر عهده نمی‌گیرند.
رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با اشاره به گروه سوم گفت: این عالمان از آغاز به فاصله میان وضع موجود جامعه و وضع مطلوب دینی توجه دارند و می‌پرسند چگونه می‌توان از شرایط کنونی به وضعی رسید که آموزه‌های دین در زندگی اجتماعی تحقق پیدا کند.
وی با بیان اینکه این گروه پیامبر اسلام (ص) را الگوی خود قرار می‌دهند، عنوان کرد: پیامبر (ص) به ابلاغ و تبیین معارف بسنده نکرد، بلکه برای اقامه دین اقدام کرد و به همین دلیل، پیروی از سیره او نیز مستلزم توجه به جنبه عملی و اجتماعی دین است.
حجت‌الاسلام والمسلمین لک‌زایی با تأکید بر ضرورت سازمان‌دهی برای تحقق این هدف اظهار کرد: «وقتی می‌خواهید معارف اسلامی را اقامه کنید، به سیستم احتیاج دارید و باید نهادسازی کنید»؛ از این رو، باید نخست نهادهای موجود را شناخت و دید آیا احزاب، سازمان‌ها و دولت‌ها اقامه دین را در شمار مأموریت‌های خود قرار داده‌اند یا نه.
وی با اشاره دوباره به آیه ۱۳ سوره شوری افزود: در این آیه، اقامه دین همراه با پرهیز از تفرقه مطرح شده است و از نگاه او، تحقق این دو هدف نیازمند تشکیلاتی است که نیروهای دینی را در مسیری مشترک سازمان دهد.
رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی درباره شکل‌گیری «الحرکة الرسالیة» گفت: این حرکت در شرایطی شکل گرفت که برخی جریان‌ها ساختاری موازی با مرجعیت پدید آورده بودند، در حالی که آیت‌الله مدرسی بر قرار گرفتن تشکیلات دینی ذیل رهبری دینی تأکید داشت.
وی خاطرنشان کرد: از نظر آیت‌الله مدرسی، اگر سازمانی موازی با رهبری دینی یا دولتی جدا از آن شکل بگیرد، نمی‌توان اطمینان داشت که در موقعیت‌های حساس به الزامات اقامه دین پایبند بماند و در برابر سلطه ایستادگی کند.
حجت‌الاسلام والمسلمین لک‌زایی با بیان اینکه نهادسازی در اندیشه آیت‌الله مدرسی به مرزهای یک کشور محدود نمی‌شود، اظهار کرد: او مسئله جهان اسلام را در مقیاسی جهانی بررسی می‌کند و به تعبیر عبدالوهاب فراتی، «دیگری» را نیز در مقیاس تمدنی تعریف می‌کند.
وی افزود: آیت‌الله مدرسی تمدن غربی را جریانی می‌داند که با نفوذ در ساختارها و نهادهای جهان اسلام، در برابر اقامه دین قرار گرفته است و بر همین اساس، رویکردی اسلامی، اعتقادی و تمدنی را برای مواجهه با این وضعیت ضروری می‌شمارد.
رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با اشاره به استناد آیت‌الله مدرسی به آیه «هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَیٰ وَدِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ» گفت: این استناد نیز نشان‌دهنده اهمیت افق جهانی در اندیشه اوست.
وی درباره نگاه آیت‌الله مدرسی به ارتباط میان کشورهای اسلامی عنوان کرد: او معتقد است رفت و آمد مسلمانان میان این کشورها باید بدون مانع باشد و مرزهایی که جهان اسلام را از هم جدا کرده‌اند، نباید مانع پیوند و همکاری امت اسلامی شوند.
حجت‌الاسلام والمسلمین لک‌زایی در توضیح این دیدگاه اظهار کرد: در حالی که شماری از کشورهای غربی امکان سفر آسان‌تر میان خود را فراهم کرده‌اند، جهان اسلام همچنان با موانع متعدد برای رفت و آمد شهروندان کشورهای اسلامی روبروست و آیت‌الله مدرسی این وضعیت را با ضرورت وحدت مسلمانان ناسازگار می‌داند.
حمایت آیت‌الله مدرسی از انقلاب اسلامی
وی حمایت آیت‌الله مدرسی از انقلاب اسلامی و رهبری آن را نیز در چارچوب دغدغه اقامه دین ارزیابی کرد و گفت: او هنگامی که تحقق عملی اندیشه‌های دینی را در یک حرکت مشاهده کرد، از آن حمایت کرد و این حمایت را به مرزهای ملی محدود نساخت.
رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با بیان اینکه «اقامه دین امروز در دنیای اسلام به حاشیه رفته است» افزود: عالمانی که اسلام را با نگرشی جهانی و ضدسلطه مطرح می‌کنند، کمتر در رسانه‌ها شناسانده می‌شوند و نباید ناشناخته ماندن آنان را نشانه کم‌اهمیتی اندیشه و فعالیتشان دانست.
وی با اشاره به کتاب «فقیهی از کربلا» اظهار کرد: فصل نظام سیاسی و دولت از مفصل‌ترین فصل‌های این کتاب است و در آن می‌توان پاسخ‌های آیت‌الله مدرسی را به پرسش‌هایی درباره ضرورت دولت، عناصر آن، حدود اختیارات حکومت و رابطه دولت با مردم دنبال کرد.
حجت‌الاسلام والمسلمین لک‌زایی درباره ضرورت دولت در این اندیشه گفت: علاوه بر بحث نظم و امنیت، دولت اسلامی کرامت انسان‌ها را حفظ می‌کند» و از این رو، نمی‌توان هدف آن را تنها به برقراری نظم و تأمین امنیت، که هر دولتی مدعی آن است، محدود کرد.
وی افزود: دولت اسلامی از نگاه آیت‌الله مدرسی باید زمینه اقامه دین را فراهم کند، از کرامت انسان‌ها پاسداری کند و در برابر سلطه بایستد و توجه او به نمونه‌هایی از حکومت در قرآن نیز در پیوند با همین مسئولیت‌هاست.
رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با اشاره به عناصر دولت اسلامی عنوان کرد: آیت‌الله مدرسی رهبری الهی را عنصر اصلی این ساختار می‌داند، فقیه جامع‌الشرایط را در مرکز تصمیم‌گیری قرار می‌دهد و برای تشکیلاتی که موازی با رهبری دینی شکل بگیرد، مشروعیت قائل نیست.
وی درباره مرزهای نظام سیاسی در این نظریه اظهار کرد: آیت‌الله مدرسی این مرزها را اعتقادی و جهانی می‌بیند و بر آن است که مسلمانان باید با وجود پراکندگی جغرافیایی، در برابر مسائل مشترک جهان اسلام متحد و «ید واحده» باشند.
حجت‌الاسلام والمسلمین لک‌زایی با اشاره به معیار حضور افراد در ساختار قدرت گفت: در نگاه آیت‌الله مدرسی، ایمان شرط ورود به این ساختار است، اما ایمان به معنای باورِ جدا از رفتار نیست و باید در عمل صالح و پرهیز از عملکرد فاسد نمود پیدا کند.
وی درباره قلمرو مسئولیت دولت افزود: اقامه دین به حوزه سیاست محدود نمی‌شود و حکومت در عرصه‌های اقتصادی، فرهنگی، آموزش و پرورش و بهداشت نیز وظیفه دارد، زیرا تصمیم‌ها و عملکرد آن در همه این حوزه‌ها بر زندگی مردم اثر می‌گذارد.
رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با اشاره به جایگاه مردم در این نظریه گفت: آیت‌الله مدرسی برای مردم نقش مشورتی قائل است و دولت را موظف می‌داند که از دیدگاه آنان و اندیشه نخبگان در اداره جامعه بهره بگیرد.
وی خاطرنشان کرد: در بحث ارزیابی عملکرد دولت نیز امر به معروف، نهی از منکر و نظارت اهمیت می‌یابد و به گفته آیت‌الله مدرسی، «اگر دولتی نتواند به وظیفه خود در اقامه دین عمل کند، باید کنار گذاشته شود» و رأی داده‌شده به آن پس گرفته می‌شود.
حجت‌الاسلام والمسلمین لک‌زایی در پایان تأکید کرد: ما رویکرد ایشان را به یک رویکرد سیاسی تقلیل نمی‌دهیم؛ این رویکرد تمدنی است و برای شناخت آن باید سیاست داخلی و خارجی را در کنار اقتصاد، فرهنگ، نهادسازی و دیگر ابعاد زندگی اجتماعی دید.
رونمایی از کتاب «فقیهی از کربلا»
در بخش پایانی این مراسم، پس از سخنرانی‌ها و بررسی ابعاد علمی، سیاسی و اجتماعی اندیشه آیت‌الله سیدمحمدتقی مدرسی، از کتاب «فقیهی از کربلا» نوشته عبدالوهاب فراتی رونمایی شد؛ اثری که افزون بر واکاوی دیدگاه‌های فقهی و سیاسی این مرجع، بخشی از فعالیت‌های فکری و اجتماعی او را نیز بازخوانی می‌کند.
انتهای پیام/
نظر شما