به گزارش پایگاه خبری رسانه‌ای حوزه‌های علمیه خواهران/هرمزگان، حجت‌الاسلام و المسلمین دکتر مجید دهقان، عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب، قم در نشست علمی با موضوع «تحولات جامعه ایرانی و معنای اجتماعی حجاب» که در مدرسه علمیه تخصصی الزهراء سلام الله علیها بندرعباس برگزار شد، بیان کرد: برای بررسی مفهوم حجاب در جامعه ایرانی، باید به سابقه تاریخی آن بازگشت، آشنایی ایرانیان با تمدن جدید و شکل‌گیری نگاه‌های تازه، تقریباً از دوره صفویه آغاز شد. از همان زمان نیز مسئله حجاب به‌عنوان یک موضوع اجتماعی و فرهنگی مطرح بوده است.

حجت‌الاسلام و المسلمین دکتر مجید دهقان اذعان داشت: در سفرنامه های فارسی، که توسط نویسنده‌ای فارسی‌زبان درباره سفر به هند و سپس اروپا نگاشته شده است، مواجهه ایرانیان با شیوه پوشش زنان در جوامع دیگر، بارها مورد توجه قرار گرفته و برای نویسندگان ایرانی بسیار شگفت‌انگیز بوده است و حتی پژوهش‌هایی که درباره «زنان در سفرنامه‌های فارسی» انجام شده، نشان می‌دهد که از حدود دو قرن و نیم پیش، مسئله حجاب برای جامعه ایرانی به یک مسئله فکری تبدیل شده بود.

عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب، قم ادامه داد: هرچه نخبگان ایرانی از طریق سفر، کتاب، روزنامه و سفرنامه با تمدن غرب بیشتر آشنا شدند، بحث حجاب نیز در جامعه پررنگ‌تر شد و اوج نگارش رساله‌های مربوط به حجاب نیز مربوط به حدود سال‌های ۱۲۸۰ تا ۱۳۰۰ هجری شمسی برمی گردد، بنابراین، مسئله حجاب از دوره رضاخان آغاز نشد؛ بلکه پیش از آن و هم‌زمان با آشنایی جریان‌های فکری ایران با اندیشه‌های غربی، این موضوع به یک مسئله جدی تبدیل شده بود که در آن دوران، محور اصلی اختلاف نیز نه اصل پوشش، بلکه موضوعاتی مانند پوشاندن صورت و دست‌ها، حضور اجتماعی زنان و ماندن آنان در خانه یا ورودشان به عرصه اجتماع بود.

وی افزود: اندیشمندان دینی آن دوره برای تبیین فلسفه حجاب، بیشتر بر مفهوم «مصونیت» تأکید می‌کردند که بر اساس این نگاه، زن باید با حجاب از آسیب‌های احتمالی مصون بماند؛ همان‌گونه که اگر پنبه را از آتش دور نگه داریم، دچار سوختن نمی‌شود، در این ادبیات، از استعاره‌هایی مانند «آتش و پنبه» بسیار استفاده می‌شد و مقصود این بود که حجاب وسیله‌ای برای حفظ امنیت و سلامت زن است و این ایده، در آن زمان یکی از پرکاربردترین شیوه‌های تبیین حجاب بود و سال‌ها در سخنرانی‌ها، کتاب‌ها و فعالیت‌های فرهنگی تکرار شد، حتی امروز نیز نمونه‌هایی از همین نوع استدلال را در فعالیت‌های فرهنگی مشاهده می‌کنیم؛ برای مثال گفته می‌شود طلا را در گاوصندوق نگهداری می‌کنند، این مثال‌ در واقع ادامه همان ایده «مصونیت» هستند.

حجت‌الاسلام و المسلمین دکتر مجید دهقان اضافه کرد: شهید مطهری از مهم‌ترین اندیشمندانی بود که تلاش کرد نگاه رایج «مصونیت» را بازخوانی و تکمیل کند، البته نمی‌توان گفت ایشان نخستین فردی بود که این ایده را مطرح کرد، اما بدون تردید نقش مهمی در گسترش و تبیین آن داشت، شهید مطهری معتقد بود اگر زن و مرد بخواهند در همه عرصه‌ها وارد رقابتی یکسان شوند، این رقابت در نهایت به زیان زن خواهد بود.،از این‌رو، ایشان مفهوم «ناز و نیاز» را مطرح می‌کند؛ بدین معنا که زن در جایگاه «ناز» و مرد در جایگاه «نیاز» قرار گیرد.

عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب، قم بیان کرد: همان‌گونه که در ادبیات عرفانی، حقیقتِ متعالی همواره در پسِ حجاب توصیف می‌شود و انسان برای رسیدن به آن باید تلاش کند، در این نگاه نیز حجاب، نشانه ارزشمندی زن است؛ یعنی هرچه رسیدن به یک امر ارزشمند دشوارتر باشد، منزلت آن بیشتر خواهد بود که این تبیین نیز برای پاسخ‌گویی به مسائل نسل امروز کافی نیست؛ زیرا همچنان زن را بیشتر در جایگاهی منفعل قرار می‌دهد؛ گویی او باید در گوشه‌ای بنشیند تا دیگران برای رسیدن به او تلاش کنند، در حالی که زن امروز، انسانی فعال، اثرگذار و حاضر در عرصه‌های مختلف اجتماعی است و چنین تصویری با تجربه زیسته او همخوانی ندارد.

استاد دانشگاه تأکیید کرد: نسل جدید، به‌ویژه دختران و پسران امروز، در فضایی رشد کرده‌اند که از کودکی به آنان آموزش داده شده است مستقل بیندیشند، پرسشگری کنند، نقد داشته باشند و سبک زندگی خود را انتخاب کنند، نظام آموزشی امروز ــ نه فقط در ایران، بلکه در بسیاری از کشورهای جهان ــ بر پرورش انسان مستقل و انتخابگر تأکید دارد، دانش‌آموز امروز دوست دارد خودش تصمیم بگیرد، خودش انتخاب کند و درباره شیوه زندگی، پوشش، موسیقی و سایر ابعاد زندگی شخصی خود نقش داشته باشد.

وی اظهار داشت: اگر قرار است مفاهیم دینی برای چنین نسلی تبیین شوند، نمی‌توان صرفاً با همان ادبیات گذشته سخن گفت بلکه باید اندیشید که چگونه می‌توان این مفاهیم را متناسب با اقتضائات مخاطب امروز بازتبیین کرد، بی‌آنکه از اصول و مبانی دینی فاصله گرفت، بسیاری از آموزه‌های دینی، همچنان معتبر و ارزشمند هستند؛ اما شیوه انتقال آنها به مخاطب امروز نیازمند بازنگری است.

حجت‌الاسلام و المسلمین دکتر مجید دهقان گفت: ما گاهی دچار «خام‌فروشی» در حوزه مفاهیم دینی می‌شویم؛ یعنی مفاهیم را همان‌گونه که در گذشته بیان شده‌اند، بدون توجه به تفاوت‌های مخاطب امروز ارائه می‌کنیم، در حالی که مخاطب معاصر، از نظر ذهنی، فرهنگی و اجتماعی با مخاطب عصر پیامبر(صلی الله علیه وآله) تفاوت‌های جدی دارد، بنابراین، لازم است میان منابع اصیل دینی و مخاطب امروز، حلقه‌ای با عنوان ترجمه فرهنگی شکل بگیرد؛ حلقه‌ای که بتواند مفاهیم دینی را بدون تغییر در محتوا، با زبانی متناسب با فهم و تجربه انسان معاصر بازآفرینی کند، یکی از مهم‌ترین نیازهای امروز در حوزه حجاب نیز دقیقاً همین مسئله است؛ یعنی یافتن ادبیاتی که بتواند میان ارزش‌های دینی و ذهنیت نسل جدید پیوند برقرار کند.

عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب، قم در خصوص «یکی از مهم‌ترین تحولات فرهنگی دوران معاصر» بیان داشت: «بدن» در جهان امروز به یک مفهوم محوری تبدیل شده است؛ موضوعی که در نسل‌های گذشته به این شدت وجود نداشته است، در گذشته، بدن برای بسیاری از زنان چنین جایگاه پررنگی نداشت، اما امروز بدن به یکی از سرمایه‌های اجتماعی تبدیل شده است، اگر امروزه تأکید فراوانی بر نمایش بدن، نوع پوشش یا ارائه تصویری خاص از ظاهر افراد وجود دارد، به این دلیل است که استانداردهای جهانی زیبایی از طریق رسانه‌ها، فضای مجازی و فناوری‌های نوین به جوامع مختلف، از جمله جامعه ایران، منتقل شده‌اند.

استاد دانشگاه توضیح داد: بدن امروز تنها یک امر زیستی نیست، بلکه نوعی سرمایه اجتماعی محسوب می‌شود؛ سرمایه‌ای که افراد با استفاده از امکاناتی مانند فناوری‌های پزشکی می‌کوشند آن را مطابق الگوهای رایج بازسازی کنند، در چنین شرایطی، نمی‌توان بدون بازاندیشی، همان شیوه‌های گذشته را برای تبیین حجاب به کار گرفت و لازم است مفاهیم دینی متناسب با اقتضائات زمان و ویژگی‌های مخاطب بازطراحی شوند؛ همان‌گونه که در حوزه‌های مختلف، هر پدیده‌ای متناسب با نیازهای محیط و شرایط جدید طراحی می‌شود، همان‌طور که یک ساختمان متناسب با شرایط اقلیمی آن منطقه طراحی می‌شود، شیوه ارائه مفاهیم دینی نیز باید با در نظر گرفتن ویژگی‌های مخاطب و فضای فرهنگی هر دوره صورت گیرد.

وی سپس به برخی «معانی افزوده» که در سال‌های گذشته به مفهوم حجاب نسبت داده شده است، اشاره کرد: معانی‌ای وجود دارد که شاید در ابتدا با نیت‌های درست شکل گرفته‌اند، اما به‌تدریج آثار فرهنگی و اجتماعی خاص خود را بر جای گذاشته‌اند، یکی از این موارد، لباس فرم مدارس است، که الزام به استفاده از لباس فرم، با هدف ایجاد نظم، کاهش فاصله‌های اقتصادی و برقراری عدالت آموزشی انجام شد و از این جهت اقدامی قابل دفاع بود، اما به مرور زمان، یک پیام فرهنگی ناخواسته نیز شکل گرفت؛ به گونه‌ای که لباس پوشیده و رسمی، به لباس مدرسه و محیط‌های اداری گره خورد و در مقابل، لباس‌های غیررسمی به‌عنوان پوشش مناسب برای فضاهای آزاد و غیررسمی شناخته شدند.

حجت‌الاسلام و المسلمین دکتر مجید دهقان ادامه داد: این ذهنیت به‌تدریج در جامعه شکل گرفت که پوشش محجبه، بیشتر به محیط‌های اداری، آموزشی و رسمی تعلق دارد، در حالی که در فضاهای تفریحی و اجتماعی باید از پوشش متفاوتی استفاده کرد، این معنا، هرچند از پیش طراحی نشده بود، اما به مرور در ذهن جامعه تثبیت شد.

عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب، قم در ادامه افزود: امروز یافتن لباس‌هایی که هم زیبا باشند و هم با معیارهای پوشش مورد نظر هماهنگ باشند، در بسیاری از شهرها دشوار است و حتی در بسیاری از فروشگاه‌ها، مانتوهای رسمی و اداری به عنوان الگوی اصلی پوشش محجبه عرضه می‌شوند و همین مسئله، به تدریج این تصور را ایجاد کرده است که حجاب مساوی با لباس اداری است.

استاد دانشگاه اضافه کرد: در بسیاری از برنامه‌های رسمی، رسانه ملی و برخی مشاغل حاکمیتی، حجاب به عنوان شرط حضور در نظر گرفته شد، هرچند این سیاست‌ها دلایل مشخصی داشت، اما در کنار آن، یک پیام اجتماعی نیز تولید شد؛ اینکه حجاب، بیش از آنکه یک انتخاب فرهنگی باشد، نشانه حضور در ساختارهای رسمی و اداری است و به مرور زمان این تصور در ذهن بخشی از جامعه ایجاد شد که پوشش کامل، بیشتر به محیط‌های آموزشی، اداری و رسمی تعلق دارد، به همین دلیل، برخی افراد میان پوشش رسمی و زندگی روزمره، مرزبندی ذهنی ایجاد کرده‌اند.

وی در ادامه برای نشان دادن تفاوت معنای اجتماعی حجاب در جوامع مختلف، به نمونه کشور مصر اشاره کرد و گفت: در برخی کشورها، از جمله مصر، زنان محجبه در دوره‌هایی به عنوان نماد پایبندی دینی، استقلال فرهنگی یا حتی اعتراض به جریان‌های غرب‌گرایانه شناخته می‌شدند، بنابراین، حجاب در آن جامعه تنها یک نوع پوشش نبود، بلکه حامل یک هویت اجتماعی و فرهنگی خاص به شمار می‌رفت، افرادی که تازه اسلام را پذیرفته‌اند، حجاب را معمولاً نه از سر عادت اجتماعی، بلکه به عنوان نماد هویت جدید دینی خود انتخاب می‌کنند، از این رو، حجاب برای آنان حامل معنایی متفاوت است و بیش از آنکه یک الزام اجتماعی باشد، نشانه تعلق آگاهانه به یک باور و سبک زندگی جدید محسوب می‌شود.

حجت‌الاسلام و المسلمین دکتر مجید دهقان در پایان خاطر نشان کرد: یک پدیده واحد، ممکن است در هر جامعه معنا و کارکرد اجتماعی متفاوتی پیدا کند، از همین رو، برای فهم وضعیت حجاب در ایران نیز باید علاوه بر مبانی دینی، به لایه‌های فرهنگی، اجتماعی و تاریخی‌ای که در طول زمان به آن افزوده شده‌اند توجه کرد، اگر این معانی افزوده به درستی شناخته و تحلیل نشوند، سیاست‌گذاری‌های فرهنگی نیز نمی‌توانند به نتایج مطلوب برسند؛ زیرا بخشی از واکنش‌های اجتماعی نسبت به حجاب، ناشی از همین برداشت‌ها و معناهای ثانویه است، نه اصل حکم دینی.

گفتنی است این نشست علمی با ادامه گفت‌وگوی علمی میان استاد و حاضران و تبادل نظر درباره ابعاد مختلف موضوع، به کار خود پایان داد.

تهیه و تنظیم : صفورا صفایی

انتهای پیام/